Het zal niemand zijn ontgaan: The Odyssey, de nieuwe film van Christopher Nolan draait op dit moment in de bioscoop. Nu kijk ik altijd reikhalzend uit naar zijn nieuwe projecten – zo stond de releasedatum 17 juli al sinds de zomer van 2025 in mijn agenda -, maar hoeveel impact de film nu al heeft, zowel op mijn werk als op mijn leven in het algemeen vind ik heel bijzonder. En ik heb hem nog maar vier keer gezien 😉
Ik vraag me af of je kunt spreken van een spoiler alert als het gaat over een verhaal van bijna 3000 jaar oud, maar ik zeg het toch maar even: spoilers ahead!
Dit is geen blog post in de klassieke zin van het woord met een duidelijke kop en staart. Het zijn eerder gedachtengangen naar aanleiding van specifieke scenes, dialogen of van overkoepelende thematiek.
Aarzel
Vecht niet te snel, laat je tegenstander je buik zien, gun hem de aanval en gebruik die als jouw kans.
Mijn vertaling: vertraag, aarzel, geef het leven de kans zich aan je te tonen en reageer daarop, in plaats van jezelf te verliezen in plannen, ideeën en ambities.
Vertrouwen en overgave
Als Odysseus bij Calypso vertrekt om na zeven jaar ‘eindelijk’ naar huis te gaan en zich alles te herinneren, zegt zij: “Je bent dit niet gewend. Je bent gewend je lot in eigen hand te hebben en je eigen richting te bepalen, maar om thuis te komen dien je de controle los te laten en je over te geven aan de goddelijke krachten. Ja, Poseidon wil je doden, maar vertrouw erop dat Zeus dat niet zal toelaten.”
Mijn vertaling: naar huis terugkeren – nadat de wereld je heeft opgeslokt in haar systemen, structuren, oorlogen, verwachtingen en regels kost tijd (zeven jaar is de symbolische tijd van de volheid, van een complete cyclus). Het vraagt vertrouwen op en overgave aan de goede krachten in de wereld en jezelf dat ze je de goede kant opsturen. Dat doe je niet met je hoofd. Dat doe je met je hart.
Wees voorbereid
Vind je je thuis terug? Verwacht geen ontvangstcomitee. Het kan zelfs zijn dat je er voor moet vechten. En kijk niet vreemd op als je thuis er heel anders uitziet dan je dacht of dan dat je je herinnerde.
Naar huis gaan, jezelf (terug)vinden, is je belangrijkste taak. Het is dus niet erg als dat lang (je hele leven) duurt. Dat is juist logisch, want dat is wat menszijn, het leven, is.
Leiden of volgen
Telemachus bij Menelaus: “Ik moet weten of mijn vader nog in leven is, voordat ik mijn volgende stap kan bepalen.” Menelaus: “Dit gaat niet over een vader die je niet gekend hebt. Dit gaat over de leiding nemen over jouw leven.”
Mijn vertaling: hoe vaak en hoelang zijn we wel niet bezig het verleden en onze jeugd te duiden, een waarom te vinden, er vrede mee te sluiten of het af te ronden en een plek te geven. Terwijl: het nu vraagt (ook) om iets heel anders. Je moet de leiding nemen over jouw leven, volwassen worden, je eigen richting kiezen en stappen zetten in die richting.
Verantwoordelijkheid
Je bent alleen verantwoordelijk voor jezelf. Voor jouw daden en voor jouw leven. Niet voor het leven en de daden van anderen, hoe na ze je ook staan en hoe verbonden je je ook met ze voelt.
Odysseus moet leren dat hij niet verantwoordelijk is voor de daden van zijn bemanning. Hij kan ze waarschuwen, hij kan ze informatie geven, maar hij kan ze niet dwingen om dingen wel of niet te doen en hij moet hun gedrag accepteren – zelfs als dat tot hun dood leidt – want hij kan het niet veranderen. Het enige waar hij controle over heeft, is zijn eigen gedrag.
Mijn vertaling: verantwoordelijk zijn voor jezelf, meer hoef je niet te doen, dat is namelijk al moeilijk genoeg. Beoefen onderscheidend vermogen tot waar jouw verantwoordelijkheid reikt en waar die van de ander begint.
Een last of een uitnodiging?
De eerste keer dat ik de film zag, ervoer ik Odysseus’ betoog bij Penelope als weemoedig, als de last van menszijn. Daar waar je onder gebukt gaat, het lot dat je niet kunt ontlopen. Verraad, terreur, moord en doodslag die je niet kunt oplossen en waaronder je lijdt. Generaties van mensen en beschavingen die telkens opnieuw dezelfde fouten moeten maken, dezelfde lessen moeten leren, het zinloze daarvan en hoe je dat niet kunt ontstijgen.
De tweede keer bedacht ik me: als de Odyssee een parabel voor het leven is, dan is Troje daar ook onderdeel van. Wat als al die tereur en verraad en moord en doodslag net zo goed een vast onderdeel van het leven zijn als liefde, vriendschap, genot en vrede? Wat als het de andere kant van dezelfde medaille is? Want Odysseus bekent zelf dat hij het goede dat hij had gehad pas op waarde kon schatten nadat hij de gruwelijkheden van Troje had ervaren.
Wat als je de waarde van het goede pas echt kunt begrijpen en beschermen nadat je het kwaad hebt gezien? En wat als het kwaad daarmee een belangrijke rol vervult in elk leven, omdat het je duidelijk maakt welke kant je niet op wilt?
En in aanvulling daarop: als het kwaad een onoverkomelijk onderdeel van ieder leven is, van menszijn, dan is het ontstijgen ervan of het bevechten helemaal niet je taak. Ookal denk je misschien zelf van wel, net als Odysseus. Hij zal de goden wel even laten zien dat hij het beter weet, sneller kan, slimmer is. Maar wat als dat niet je taak is als mens? Wat als dat hoogmoed is?
Het is als mens niet je taak om wereldvrede te brengen, of het kwaad te vernietigen, of terreur te elimineren. Want dat kun je helemaal niet en dat hoef je ook niet te kunnen. Dat is niet je plek in de arena. Wat als de menselijke taak veel meer ligt in het beschermen van vrede, het geven en ontvangen van liefde en ruimte maken voor het goede?
Wat als al die hoogstaande doelen eerder een vorm zijn van zelfverheerlijking – net als de hoogmoed van Odysseus? Hoogstaande doelen die je jezelf geeft omdat je de beperkingen van je menszijn niet kunt accepteren of verdragen, waardoor je je thuiskomst saboteert en liever niet met jezelf geconfronteerd wordt. Waardoor je ervoor kiest je als een god te gaan gedragen en te denken dat je veel meer invloed hebt dan je eigenlijk hebt.
Mij gaf dat perspectief in ieder geval heel veel lucht en ruimte. Dankbaarheid zelfs voor alle uitersten in de wereld. Hoe meer kwaad, hoe meer uitnodiging tot goedheid, tot vrede en medemenselijkheid. Hoe meer mogelijkheid je hebt om een ander geluid te laten horen.
En in dat geval is ook heel belangrijk: het onderkennen van het bestaan van het kwaad. Het niet afdoen als getraumatiseerde mensen die ook compassie verdienen. Dat is het domste wat je kunt doen. Mensen hebben altijd een keuze. Van iedereen slachtoffers maken is naïef. Het maakt je kwetsbaar en het zet de deur wagenwijd open voor mensen die het slechtste met je voorhebben. Voel juist je grenzen, bewaak ze en wees alert. Beoefen onderscheidend vermogen. De wereld is geen prikkelarme wachtruimte van een fertiliteitskliniek.
Vergeving?
Er is geen plaats voor vergeving als het gaat om het kwaad – alle vrijers die Odysseus’ plek betwisten vinden de dood. Vergeving is in het oude Griekenland blijkbaar geen deugd om te beoefenen. Verfrissend om zonder de door het christendom gekleurde bril naar verschillende waarden te kijken. Want vergeving verandert inderdaad niets aan de situatie die al is geschied. Het verandert enkel de staat van individuele psyches: ik heb vergeven en dus kan ik het koninkrijk van god binnengaan of ik ben vergeven en dus hoef ik niet meer wakker te liggen van schuldgevoel.
In het christendom – en misschien in wel meer monotheïstische godsdiensten – is er een god gecreëerd die bepaalt wat zonde is en wat vroom. Als een soort Sinterklaas voor volwassenen. Een lijstje brave en stoute mensen. De ene lijst kan naar de hemel, de andere moet naar de hel. Dit maakt de weg vrij naar anderen de maat nemen, een scheidslijn tussen vroom en heiden, tussen goed en slecht gedrag. Terwijl, soms kan slecht gedrag wel degelijk de juiste actie zijn in een specifieke situatie. En in plaats van dat te leren dragen en om te gaan met die kracht in onszelf lijkt het christendom het liefst allemaal makke lammetjes van ons te maken. Of wij mensen zelf en dan vooral van de ander, waarbij dogma en citaten uit een boek stokken zijn om mee te slaan.
Heel jammer. Want in plaats van anderen veroordelen, zou je ook onderscheidend vermogen kunnen leren gebruiken. Om te begrijpen waar het kwaad zich bevindt en om dat niet te vergeven, maar om dat juist te begrenzen. Ook het kwaad in jezelf. Enkel vergeving zonder onderscheidend vermogen maakt je kwetsbaar, naïef en een slechte leider. Je brengt de groep ermee in gevaar. Het maakt je ‘book smart’ in plaats van ‘street smart’, als in: ik ken de regels uit de bijbel het beste en daarmee leef ik een moreel superieur leven ten opzichte van mensen die zich ‘verliezen’ in wraak en wrok. Maar wat als de regels uit jouw favoriete boek de realiteit niet dienen of wie weet, na 2000 jaar aan vervanging toezijn? Wat als jouw morele superioriteit enkel bestaat bij de gratie van jouw eigen waardensysteem en het in de kern dus een cirkelredenering is. Want wat als je besluit dat vergeving geen deugd is en je geweten dientengevolge niet lijdt onder vergelding of wrok. Wat als je wraak kunt herwaarderen als gezonde grenzen en het bewaken daarvan? Wat als de notie van een hiernamaals je eerder ontvankelijk maakt voor dissociatie (het aanbieden van je andere wang) dan het ervaren van de realiteit van dit ene kostbare leven waarvan jij de enige bent die het kan beschermen in het hier en nu?
De menselijke natuur als basis
Het interessantste van de wereld van Odysseus zijn voor mij de Griekse goden. Hoezeer zij op mensen lijken, met goede en slechte kanten. Het is een heel boeiend perspectief in mijn onderzoek naar wat de evolutionaire waarde van religie toch is.
Werkt religie als beschaving, als tegenkracht van de destructieve menselijke natuur zodat we elkaar niet uitmoorden tot extinctie? Of eerder als voedende kracht van de saamhorigheid van de menselijke natuur, waardoor die destructieve neiging genoeg onderdrukt wordt?
Als je niet uitgaat van een monotheïstische godsdienst als het christendom dat vanwege de inventie van een hiernamaals dat afhankelijk van je innerlijke huishouding of hemels of hels is, extreem begaan is met de staat van de individuele ziel dan wel geweten, krijg je een totaal andere discussie.
In zijn puurste vorm (natuurgodendom) herbergt godsdienst (en dus niet animisme uit de prehistorie, want daar ontbreekt een of meerdere goden) belangrijke thema’s over wat het is om mens te zijn en om in een wereld te leven waarin je met van alles en nog wat geconfronteerd wordt. En tegelijkertijd is het een verklaring voor onverklaarbare natuurlijke fenomenen. De opening van The Odyssey “A time of apparent magic…” refereert daaraan: er was geen magie, maar natuurkrachten werden wel als zodanig ervaren omdat men niet begreep hoe het werkte. Ik denk dat religie daaruit is voortgekomen en vervolgens de menselijke thematiek erdoor is verweven, waarbij ook de goden menselijke trekken kregen en zowel goed als kwaad in zich hadden, wat het een krachtig houvast bood voor zowel het innerlijke leven in de psyche als het uiterlijke leven in de wereld.
Nu we de natuurkrachten kunnen verklaren en de goden daar hun plek verloren hebben en nu godsdienst georganiseerd is geworden (dogmatisch en beklemmend waar de mens als “kind van god” emotioneel klein gehouden wordt in plaats van begeleid in volwassen worden). Of waar spiritualiteit (individualistische cherry picking zonder gemeenschappelijke regels die saamhorigheid en beschaving brengen) godsdienst heeft vervangen, is dat belangrijke raamwerk waaraan we ons leven kunnen ophangen, het referentiekader aan de hand waarvan we onze innerlijke initiaties kunnen begrijpen en duiden verloren gegaan.
Terwijl, we hebben alle verhalen nog tot onze beschikking. Zou het kunnen dat we een nieuwe vorm nodig hebben van gemeenschappelijkheid, van verhalen en regels, van identiteit waarbinnen beschaving en saamhorigheid wordt gestimuleerd?
Want god of goden bestaan niet, maar dat betekent niet dat een god of goden geen belangrijke rol kan hebben in het samenbrengen van mensen, als een soort rolmodel of voorbeeld. Als een invention of tradition, net zoals de natiestaat, democratie en de clans in Schotland. Als het idee goed genoeg is en het ideale image dat je eraan kunt ontleden ambitieus genoeg, dan kan het duizenden jaren overleven. Kijk maar naar het christendom.
Maar goed. Misschien is alleen al nadenken over een allesomvattende structuur ten behoeve van meer saamhorigheid in de ogen van de goden van Odysseus ook al hoogmoed? Wie zal het zeggen…
The Odyssey
You have probably noticed: The Odyssey, Christopher Nolan’s new film, is currently playing in theaters. Now, I always look forward to his new projects with great anticipation—for instance, the release date of July 17 has been in my calendar since the summer of 2025—but I find the impact the film is already having, both on my work and on my life in general, quite remarkable. And I have only seen it four times 😉
I wonder if you can call it a spoiler alert when it comes to a story nearly 3,000 years old, but I’ll say it anyway: spoilers ahead!
This is not a blog post in the classic sense of the word with a clear beginning and end. It consists more of trains of thought prompted by specific scenes, dialogues, or overarching themes.
Hesitation
Do not fight too fast, show your opponent your belly, grant him the attack, and use it as your chance. My translation: slow down, hesitate, give life the chance to reveal itself to you and respond to it, instead of losing yourself in plans, ideas, and ambitions.
Trust and surrender
When Odysseus leaves Calypso to ‘finally’ go home after seven years and remember everything, she says: “You are not used to this. You are used to controlling your fate and determining your own direction, but to come home you must let go of control and surrender to the divine forces. Yes, Poseidon wants to kill you, but trust that Zeus will not allow that. Stop fighting, and live.”
My translation: returning home—after the world has swallowed you up in its systems, structures, wars, expectations, and rules—takes time (seven years is the symbolic time of fullness, of a complete cycle). It requires trust in and surrender to the good forces in the world and inside yourself that they will guide you in the right direction. You do not do that with your head. You do that with your heart.
Be prepared
And if you do come home? Don’t expect a welcoming committee. You might even have to fight for it. And don’t be surprised if your home looks very different from what you thought or remembered.
Going home, finding yourself (again), is your most important task. So it is not a problem if that takes a long time (your whole life). That is actually logical, because that is what being a humang being is.
Taking the lead
Telemachus to Menelaus: “I must know if my father is still alive before I can determine my next step.” Menelaus: “This is not about a father you did not know. This is about taking charge of your own life. You have to lead, son.”
My interpretation: how often and for how long do we spend interpreting the past and our youth, finding a ‘why,’ making peace with it, or closing it off and giving it a place. Whereas: the present (also) calls for something completely different. You must take charge of your life, grow up, choose your own direction, and take steps in that direction.
Responsibility
Odysseus must learn that he is not responsible for the actions of his crew. He can warn them, he can give them information, but he cannot force them to do or not do things, and he must accept their behavior—even if it leads to their death—because he cannot change it. The only thing he has control over is his own behavior.
My translation: You are responsible only for yourself. For your actions and for your life. Not for the life and actions of others, no matter how close they are to you or how connected you feel to them. Being responsible for yourself is all you need to do, as that is already difficult enough. Practice discernment regarding where your responsibility extends and where that of the other begins.
A burden or an invitation?
The first time I saw the film, I experienced Odysseus’s speech to Penelope as melancholic, as the burden of being human. That which weighs you down, the fate you cannot escape. Betrayal, terror, murder and bloodshed that you cannot resolve and which makes you suffer. Generations of people and civilisations that must make the same mistakes over and over again, must learn the same lessons, the futility of it all, and how you cannot transcend it.
The second time, I reflected: if the Odyssey is a parable for life, then Troy is part of it too. What if all that terror and betrayal and murder and bloodshed are just as much a fixed part of life as love, friendship, pleasure, and peace? What if it is the other side of the same coin? For Odysseus himself confesses that he could only truly appreciate the good he had had after experiencing the horrors of Troy.
What if you can only truly understand and protect the value of good after you have seen evil? And what if evil plays an important role in every life in this regard, because it makes clear what direction not to go in?
And in addition to that: if evil is an insurmountable part of every life, of being human, then transcending it or fighting it is not your task at all. Even if you might think so yourself, just like Odysseus. He will simply show the gods that he knows better, can go faster, is smarter. But what if that is not your task as a human being? What if that is pride?
As a human being, it is not your task to bring world peace, or to destroy evil, or to eliminate terror. For you cannot do that at all, and you do not need to be able to. That is not your place in the arena. What if the human task lies much more in protecting peace, giving and receiving love, and making room for the forces of good?
What if all those lofty goals are actually a form of self-glorification—just like the pride of Odysseus? High-minded goals that you set for yourself because you cannot accept or tolerate your human limitations, causing you to sabotage your homecoming and prefer not to be confronted with yourself. Which leads you to choose to act like a god and think that you have much more influence than you actually do.
For me, at least, that perspective gave me a great deal of breathing room and space. Gratitude, even, for all the extremes in the world. The more evil there is, the greater the invitation to goodness, to peace, and to humanity. The more opportunity you have to make a different voice heard.
And in that case, acknowledging the existence of evil is also very important. Not dismissing it as traumatized people who also deserve compassion. That is the stupidest thing you can do. People always have a choice. It is naive to make everyone into a victim. It makes you vulnerable and throws the door wide open for people who wish you the worst. Instead, be ware of your boundaries, guard them, and be alert. Practice discernment. The world is not a fertility clinic’s low-stimulus waiting room.
Forgiveness?
There is no place for forgiveness when it comes to evil—all suitors who contest Odysseus’s spot meet their death. Apparently, forgiveness is not a virtue to be practiced in ancient Greece. It is refreshing to look at different values not using the christianity coloured lens. For forgiveness indeed changes nothing about the situation that has already occurred. It merely changes the state of individual psyches: I have forgiven and therefore I can enter the kingdom of god, or I am forgiven and therefore I no longer need to lie awake worrying about guilt.
In christianity—and perhaps in even more monotheistic religions—a god has been created who determines what is sin and what is pious. Like a sort of Santa Claus for adults. A list of good and bad people. One list can go to heaven, the other must go to hell. This paves the way for judging others, a dividing line between pious and heathen, between good and bad behaviour. Whereas, sometimes bad behaviour can indeed be the right course of action in a bad situation. And instead of learning to bear that and to handle that power within ourselves, christianity seems to prefer turning us all into meek lambs. Or we prefer that ourselves, and especially others, where dogma and quotes from a book serve as sticks to beat with. And that’s a pity.
For instead of judging others, you could also learn to use discernment. To understand where evil resides and not to forgive it, but rather to set boundaries for it. Including the evil within yourself. Forgiveness alone, without discernment, makes you vulnerable, naive, and a poor leader. Because you endanger the group by acting like that. It makes you ‘book smart’ instead of ‘street smart,’ as in: I know the rules from the bible best, and with that, I live a morally superior life compared to people who ‘lose themselves’ in revenge and resentment. But what if the rules from your favourite book do not serve reality, or who knows, are due an update after 2,000 years?
What if your moral superiority exists solely by the grace of your own value system and is, at its core, therefore circular reasoning? For what if you decide that forgiveness is not a virtue and, consequently, your conscience does not suffer from retaliation or resentment? What if you can re-evaluate revenge as healthy boundaries and the guarding thereof? What if the notion of an afterlife makes you more susceptible to dissociation (turning the other cheek) than to experiencing the reality of this one precious life, of which you are the only one who can protect it in the here and now?
Human nature as the foundation
For me, the most interesting aspect of the world of Odysseus is the Greek gods. How much they resemble humans, with good and bad sides. It is a very fascinating perspective in my research into what the evolutionary value of religion actually is.
Does religion function as civilization, as a counterforce to destructive human nature so that we do not exterminate each other? Or rather as a nourishing force of the solidarity of human nature, whereby that destructive tendency is sufficiently suppressed?
If you do not start from a monotheistic religion like christianity—which, due to the invention of an afterlife that is either heavenly or hellish depending on your inner state of mind, is extremely concerned with the state of the individual soul or conscience—you get a totally different discussion.
In its purest form, naturalistic religion (and thus not animism from prehistory, since one or more gods are absent there) harbours important themes about what it means to be human and to live in a world where you are confronted with all sorts of things. And at the same time, it is an explanation for inexplicable natural phenomena. The opening of The Odyssey, “A time of apparent magic…”, refers to this: natural forces were experienced as magic because people did not understand how it worked. I think that religion emerged from this and subsequently wove human themes into it, whereby the gods also acquired human traits and contained both good and evil, which offered it a powerful anchor for both the inner life in the psyche and the outer life in the world.
Now that we can explain natural forces and the gods have lost their place there, and now that religion has become organised (dogmatic and oppressive, where man as a “child of god” is kept emotionally small instead of being guided in growing up). Or where spirituality (individualistic cherry-picking without common rules that bring togetherness and civilisation) has replaced religion, that important framework upon which we can hang our lives, the frame of reference by which we can understand and interpret our inner initiations, has been lost.
Yet, we still have all the stories at our disposal. Could it be that we need a new form of community, of stories, rules, and values, of identity within which civilisation and togetherness are fostered?
For god or gods do not exist, but that does not mean that a god or gods cannot play an important role in bringing people together, as a kind of role model or example. As an invention or tradition, just like the nation-state, democracy, and the clans in Scotland. If the idea is good enough and the aspirational idenity derived from it is ideal and superiour enough, then it can survive for thousands of years. Just look at christianity.
But just as well, perhaps merely contemplating an all-encompassing structure for the sake of greater togetherness is already hubris in the eyes of Odysseus’s gods? Who knows…